KARİKATÜR MÜZELERİ                                                                      

  

 

MÜZE

Geçmişin kültür değerlerini belirli bir düzen içerisinde korumak ve sergilemek için oluşturulan açık ve kapalı ortamlara müze denilmektedir.

“Müze sözcüğü; yunanca mouseiondan gelmektedir, eski yunan mitolojisinde muse (mousai, maisai) diye anılan tanrıçalara adanan tapınak için kullanılmıştır”(1). Ancak bugün kullanılan müzenin anlamıyla, o yıllardaki anlam çok farklılaşmıştır. Günümüzde müzeler; kültür varlıkları ile ilgili taşınır taşınmaz tüm yapı, eşya, belge, anıt ve kalıntıları tespit ve tescil etmek, korunmalarını sağlamak, bunları değerlendirerek insanlığın hizmetine sunmak gibi işlevlerle donatılmıştır.

İster binlerce yıl, isterse yüz yıl öncesine dayansın, belirli bir uzunluğa sahip geçmişi olan, kaybolmaya yüz tutmuş pek çok konudaki eserler müzelerde korunmakta ve insanların görüşüne sunulmaktadır. Bilime, sanata ve sosyal yaşama yönelik çeşitli amaçlar taşıyan, toplumun gelişmesi ve eğitilmesi için vazgeçilmez olan müzeler; devletler, kurumlar hatta kişiler tarafından kurulup geliştirilmektedir.

Müzecilik anlayışının ilk belirtileri onaltıncı yüzyılda rönesans İtalya’sında görülmüştür. İtalyan hükümdarlar o yıllara kadar hazinelerinde sakladıkları değerli tarihi eserleri yakın çevrelerine göstererek bir bakıma övünme ve pirestij gösterisine girmişlerdir. Daha sonraları sahip bulundukları bu eserleri saraylarının bir bölümünde sürekli şekilde sergilere dönüştürmüşlerdir. Onsekizinci yüzyıla gelindiğinde özel müzeler oldukça artmıştır. Kurumsal müze fikri daha sonra oluşmuştur. Londra’daki British Museum özel bir kişinin kolleksiyonu devlet tarafından satın alınarak 1759 da kurulan çok ünlü bir devlet müzesidir.

Fransız ihtilalinden sonra müzecilik anlayışında değişmeler görülmüştür. “Değerli kolleksiyonlardan sadece belirli bir çevre değil, tüm insanlar yararlanmalı” anlayışı, müzelerin yeniden düzenlenmesini gerektirir. 1793’te Fransız devrim hükümeti Paris’teki Louvre Sarayı’nı kralların topladığı sanat yapıtlarının sergilendiği, halka açık bir müzeye dönüştürmüştür.

Müzelerin çoğalmasının bir nedeni de sömürgecilikten kaynaklanmaktadır. Güçlü ülkeler sömürgeleri altındaki ülkelerin tarihsel ve kültürel değerlerinden alabildiklerini kendi ülkelerine götürüp koyacak yer bulamayınca müzeler oluşturmuşlardır. Ancak sonraları çalıntı eserlerin gerçek sahipleri bunları geri istemeye başlamışlardır. Bunun üzerine ulusal kaynaklara dayanan müzecilik ön plana çıkmıştır.  

Türkiye’ye gelince...Pek çok değerli eserin yurt dışına kaçırılmasından sonra aklı başında bazı kişiler tarafından bu yağmanın son verilmesi zamanının geldiği düşünülmeye başlanmıştır.

“Türkiye’de ilk müze ondokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru kurulmuştur”(2).1846 yılında Ahmet Fethi Paşa tarafından Aya İrini’de eski silahların toplandığı bir müzedir bu, ilk müze. Arkeoloji müzelerinin kuruluşu bundan sonra olmuştur. Türk müzeciliğinin ilk gelişme döneminde ressam Osman Hamdi Bey’in katkıları çok önemlidir. Osman Hamdi Bey’in görevli olduğu dönemde Asar-ı Atika Nizamnamesi yürürlüğe girmiş, toprak üstünde bulunan tarihi eserlerin toparlanmasının yanında, ülkenin çeşitli yerlerinde kazılar da başlatılmıştır. Adıyaman yakınlarındaki Nemrut Dağı kazılarını, Osman Hamdi Bey bizzat yürütmüştür 

Kazılardan çıkan eserler öylesine çoktur ki, mevcut binalar yetmez olur. Ek binalar ve yeni müze binaları yapımı da o zaman başlar. İstanbul’daki Arkeoloji Müzesi de bu ihtiyaçtan yapılarak 1891 de ziyarete açılmıştır.

Cumhuriyet’in ilanından sonra her alanda olduğu gibi müzecilikte de çok hızlı gelişmeler olmuştur. Hemen her kentte açılan müzeler yakın çevreden toplanan eserlerle dolup taşmıştır. Yeni ve modern müze binalarının yapımından başka eski saraylar (Dolmabahçe, Topkapı), köşkler, kasırlar bu dönemde müze olarak düzenlenmiş, camiye çevrilen bizans kiliseleri (Ayasofya, Kariye) de yine bu dönemde müzeye dönüştürülmüştür.

Bugün ülkemizde, Kültür Bakanlığı’na bağlı il müzelerinin dışında, Milli Savunma Bakanlığı, Vakıflar, Belediyeler ve diğer kamu kuruluşları ile özel kişi ve dernekler tarafından kurulmuş müzeler faaliyet göstermektedirler.

Müzecilik; elbette ki birtakım değerli eserlerin depolanması anlamından öte bir şeydir. Bu yüzden, zaman içerisinde bilimsel ve sistematik yaklaşımlar, modern müzecilik anlayışını gündeme getirmiştir. Konularının uzmanları yetişmiş, sınıflandırma, sergileme, restore etme, bakım onarım, kataloglama, koruma yöntemleri ihtiyaca uygun mimari tasarımları, Avrupadaki örneklerinin düzeyine ulaşmıştır.

Müzeleri biçimsel, içeriksel ve işlevleri açısından sıralamak gerekirse, şu şekilde sınıflandırabiliriz:

a) Sanat müzeleri

b) Tarih müzeleri

c) Etnografya müzeleri

d) Bilim müzeleri

e) Teknoloji müzeleri

f) Basın müzeleri

g) Askeri müzeler

h) Bölge müzeleri

ı) Açık hava müzeleri

Dünya üzerinde sanatsal amaçlı müzelerin ön sıralarda yeraldığı görülmektedir. Karikatür müzelerini de bu sınıfa sokabiliyoruz.

Karikatür müzeleri, sayısal olarak dünya üzerinde, diğer türlere nazaran çok fazla değildir, ancak gün geçtikçe yenilerinin açılmakta olduğunu görüyoruz. Karikatür müzeleri de diğer müzeler gibi geçmişi yansıtırken, günümüz ile karşılaştırmalar yapma olanağı sağlayan kurum işlevini görmektedirler. Bu nedenle birer eğitim ve araştırma merkezleridirler.

Bu araştırmada dünyadaki tüm karikatür müzelerinden söz etmek elbette güç olacaktır. Adresini bulamadığım, adresini bulduğum halde iletişim kuramadığım, hatta varlığından haberdar olmadığım müzeler mutlaka vardır. Burada bu alanda  dünya çapında ün yapmış önemli gördüğüm bazı müzeleri tanıtmak istiyorum.

 

GABROVO MİZAH ve YERGİ EVİ (Bulgaristan)

Komşu ülkemiz olan Bulgaristan’ın Gabrovo kentinde kurulmuş bulunan bu müze (House of Humour and Satire), 1972 yılında faaliyete geçmiştir. Burada “Dünya dönüyor, çünkü gülüyor” sloganı ile binlerce yazar, çizer ve mizahsever biraraya gelerek mizahı yaşama olanağına kavuşmaktadır. Bugün Mizah ve Yergi Evi; 17 300 sanatçı, yazar ve benzeri kimseler ile aktif bir iletişim içindedir. Bu iletişim sayesinde gerçekleştirilen bilgi alışverişi “Halk Mizahı” kolleksiyonunun durmadan genişlemesini olanaklı kılarken, yeni sergi, yayın ve araştırmalara da önayak olmaktadır.

Yirmi yılı aşkın bir zamandan beri yapılan titiz çalışmalar, 460 000 sanat eseri,

(35 000 grafik çalışması, 2 000 in üzerinde tablo ve heykel) birikimini oluşturmuştur.

Mizah ve Yergi Evi’nin kütüphanesinde 35 dilde 2 000 cilt süreli yayın yeralmaktadır. Dünya üzerindeki 44 ülkenin 113 kütüphanesi ile iletişim içerisindedir.

Gabrovo’daki bu müzede, toplam 8 000 metrekare alandaki 10 sergi salonunda kişisel sergiler, karma sergiler, ulusal ve uluslararası sergiler yapılmaktadır. Modern görsel ve işitsel cihazlarla donatılmış bu salonlarda grafik, karikatür, yergisel tablo, heykel, fotoğraf, karnaval ve tören maskları, kostüm ve duvar resimleri sergilenmektedir.

Mizah ve Yergi Evi kurulduğundan beri çeşitli yayınlar yaparak tüm dünyaya dağıtmaktadır. Bunlar arasında “A PROPOS” mizah ve yergi dergisi, bulgarca, ingilizce, fransızca ve rusça dillerinde ayrı ayrı yayınlanmaktadır.

20 dilde 43 baskı yapan “Gabrovo Anekdotları Kolleksiyonu” iki yılda bir yapılan “Mizah ve Yergi Yarışması” katalogları, “Dünyanın 106 Modern Karikatürcüsü” albümü, çeşitli ülkelerden derlenen 2 000 fıkrayı içeren “Şaka” adlı kitabı ve “Uluslararası Hitar Petar Edebiyat Yarışması”nda ödül kazanan mizah yazarlarının çalışmaları, yayın alanında yapılan önemli etkinliklerdir.

Mizah ve Yergi Evi, iki yılda bir  mayıs ayında “Uluslararası Mizah ve Yergi Festivali” düzenlemektedir. Festivalde karikatür, resim, heykel, yergisel grafik, mizahi çizim, fotoğraf ve edebi eserler sergilenmektedir. Bu eserler bir yarışma jürisi tarafından değerlendirilerek ödüllendirilmekte, en önemli esere Altın Ezop heykelciği verilmektedir.

1973 yılında Erdoğan Bozok ülkemize ilk Altın Ezop’u getirmiştir. Bu dalda verilen alt ödüller de bulunmaktadır.

Yine iki yılda bir yapılan “Hitar Petar Mizahi ve Yergisel Yayınlar Yarışması” da bu festival  içerisinde düzenlenmektedir.

Uzun ve kısa metrajlı komedi filmlerinin yarıştığı “Uluslararası Komedi Filmleri Festivali”ni de düzenleyen Mizah ve Yergi Evi, komedi filmleri yapımcılarını desteklemek için yaptığı bu festivalin sonunda, başarılı filmlere “Charli Chaplin Heykelciği” vermektedir.

Burada yapılan bir başka yarışma da “Bulgar Ulusal Fıkra ve Öykü Anlatma Yarışması”dır. Bulgaristandaki geleneksel folklorik mizahı desteklemek amacıyla düzenlenmektedir. En iyi öykü anlatıcısı ödüllendirilmektedir.

Mizah ve Yergi Evi’nde 1985 yılında açılan bir de tiyatro vardır. Burada mizah ve yergi içeren müzik, dans ve tiyatro oyunu çalışmaları yapılmakta, bu alanda yeni yorum ve araştırmalar denenmektedir.

Bu müzenin arşivinde Türk sanatçılarından Erdoğan Bozok, Semih Balcıoğlu, Turhan Selçuk, Erdoğan Başol ve Yalçın Çetin’in karikatürleri bulunmaktadır.

 

BASEL KARİKATÜR ve CARTOON MÜZESİ (İsviçre)

Karikatür sanatına yönelik ulusal ve uluslararası çeşitli etkinliklerin gerçekleştirildiği bu müze,İsviçre’nin Basel kentinde bulunmaktadır ve 1980 yılında kurulmuştur.

Müzede yaklaşık 2 000 kitabın bulunduğu bir kütüphane vardır. Arşivlerinde ise 35 dünya ülkesi çağdaş sanatçılarının 2 300 orijinal eseri bulunmaktadır.

Basel Karikatür ve Cartoon Müzesi’nde uluslararası boyutta ün kazanmış profesyonel karikatüristlerin katılabileceği etkinlikler düzenlenmektedir. Daimi sergilerin yanında süreli ve konulu sergilere de yer verilmektedir. Bu sergileri her yıl yaklaşık 5000 kişi ziyaret etmekte olup girişte 5 Fr. ücret alınmaktadır. Merkez, aralıklı olarak kitap, poster, kartpostal gibi yayınlar gerçekleştirmekte ve bunları satışa da sunmaktadır.

Bu müzede eserleri bulunan Türk çizerleri;  Turhan Selçuk, Tonguç Yaşar, Tan Oral, Mahmut Karatoprak, Öznur Kalender, Ferit Öngören, Nehar Tüblek, Semih Balcıoğlu ve Ali Ulvi Ersoy’dur.

 

WILHELM BUSCH MÜZESİ (Almanya)

Dünyanın önde gelen karikatür müzelerinden birisi, Almanya’nın Hannover kentindeki Wilhelm Busch Müzesi’dir. Wilhelm Busch Müzesi, Georgegarten parkında yeralan klasik tarzda yapılmış heybetli bir eski sarayda faaliyet göstermektedir. Müze; Wilhelm Busch’un (1832-1908) en önemli ve kapsamlı çalışmalarına ev sahipliği yapmaktadır. 1950 yılından bu yana ayrıca karikatür ve grafik mizah sanatını ve sanatçılarını teşvik etme görevini üstlenmiştir. 1986 yılında “Deutsches Museum für Karikatur und Kritischer Grafik” adının da eklenmesiyle, müze resmen bu sanat dalının ulusal ve sanatsal sorumluluklarını yüklenmiştir. Müze Wilhelm Busch Klübünün 3 700 üyesi tarafından desteklenen ve halk kaynaklarından finanse edilerek ayakta duran özel bir kuruluştur.

Müzede ünlü alman karikatürcüsü Wilhelm Busch’u tanıtan sürekli bir sergi bölümü vardır. Zaten müze ilk planda Wilhelm Busch’un anısını yaşatmak için yapılmıştır.

Karikatür ve grafik mizah alanlarındaki müze çalışmaları uluslararası düzeydedir. 17 000 parçadan oluşan orijinal karikatür ve grafik sanat eseri kolleksiyonu vardır. Bunun dışında 1 000 kadar da ödünç parça yeralmaktadır. William Hogarth, George Cruikshank, James Gillray ve Thomas Rowlandson gibi ingiliz ustaların çalışmaları tarihsel kolleksiyonda bulunmaktadır. Ayrıca 19. yüzyıl fransız sanatını temsil eden Honore Daumier ve Paul Gavarni’nin çalışmalarına da yer verilmiştir. Müzede 20. yüzyıl sanatçılarından Jean-Jacques Sempe, Paul Flora ve Tomi Ungerer’in çalışmaları da bulunmaktadır.

Müze düzenli olarak, ya bir sanatçının anısına, ya da geçmişte veya günümüzdeki bir konuya ilişkin sergiler düzenlemektedir. Düzenlenen sergilerin en büyüklerinden biri, 1991 yılında “Karikatür” adıyla anılan çağdaş bir karikatür araştırmasıydı. 22 ülkeden 62 sanatçının katıldığı 308 parçalık sergiyi 60 000 den fazla kişi ziyaret etmiştir.

Wilhelm Busch Kulübü bu alanda dileyenleri bilgilendirmek amacıyla bir dizi araştırma çalışmaları yayınlamaya başlamıştır. Erken İngiliz Karikatür Sanatı Tarihi (The History of Art of Early English Caricature) 1. cildi 1992 yılında yayınlanmıştır. Halen hazırlanmakta olan diğer iki çalışma; Avrupa Karikatürü ve Günlük Yaşam 1790-1890 (European Caricature and Everyday Life 1790-1890) ve Alman Karikatürü’nde Napolyon (Napoleon in German Carıcature) olacaktır.

Müze adına yayınlanmış daha başka yıllıklar, sergi katalogları, tarih kitapları ile afişler, kartpostallar, tişörtler, çıkartmalar bulunmakta bunlar ilgilenen ziyaretçilere satılmaktadır.

Bu müzede Türk sanatçısı Semih Balcıoğlu da kişisel bir karikatür sergisi açmıştır.

İkibinli yıllara ilişkin planlar arasında, müzeye yeni bir sergi salonu ekleme yeralmaktadır. Proje Bonn’da karikatür çalışmaları yapan Ironimus  adlı Viyanalı bir mimar tarafından tasarlanmaktadır.

 

KENT ÜNİVERSİTESİ KARİKATÜR ARAŞTIRMA MERKEZİ (İngiltere)        

Bu araştırma merkezi, İngiltere’de yayınlanan süreli yayınlardan derlenmiş 80 000 orijinal çizim ve karikatürlerden oluşan bir arşive sahiptir. Her ne kadar merkez,1975 yılında resmen açılmışsa da, ilk çizgiler 1973 yılında üniversitede yayınlanan gazetelerden toplanmaya başlanmıştır. Daha sonra bu arşive önemli çizerler büyük bağışlarda bulunmuşlardır. Birçok karikatür üniversiteye ödünç verilmiş, yayın hakkı sanatçı ya da yayıncıda kalmıştır.

Çalışma alanını genişletme çabaları sürdürülmektedir. Müzede bulunan karikatürler İngiltere ve diğer ülkelerde sergilenmekte, araştırmacılara ve her türlü medyaya da kullanmak üzere verilebilmektedir. Gerektiğinde belli bir ücret alınarak araştırma çalışmaları da yapılmaktadır.

Kolleksiyonun en çok kullanılan ve ilgi gören bölümü; toplumsal ve politik konulara ilişkin karikatürler bölümüdür. Arşivdeki tüm eserler çizer adı, yayın tarihi, yayın yeri ve konularına göre hem kartlara işlenmiş, hem de bilgisayara kaydedilmiştir. Bu nedenle bilgilere ulaşım en hızlı şekilde sağlanabilmektedir.

Arşivde ayrıca çizerler ve karikatür sanatıyla ilgili yaklaşık 4 000 kitaptan oluşan bir kaynak kütüphane oluşturulmuş, bu kütüphane bir kupür kolleksiyonu ile desteklenmektedir.

Her yıl yaklaşık 50 araştırmacının yararlandığı bu merkezden bilgi almak için önceden randevu istemek zorunludur.

Burası bir araştırma kurumu olmakla birlikte sürekli olarak sergiler de düzenlenmektedir. Her yıl ortalama üç karikatür sergisi açılmakta, bu sergilerden biri üçyılda bir gezici sergi şeklinde ülkenin diğer şehirlerine de götürülmektedir.

Merkezde, kitap, poster ve tişort satışı da yapılmaktadır.

 

VARŞOVA KARİKATÜR MÜZESİ (Polonya)

Eryk Lipinski adındaki Polonyalı çizer 1971 yılında bir karikatür müzesi kurma düşüncesiyle çalışmalara başlamıştır. Kendi yakın çevresinden, dostlarından, yabancı meslekdaşlarından karikatürler toplamış, elbette ki bu çalışmalar bir süre sonra Lipinski’nin kaldıramayacağı boyutlara ulaşmıştır. Lipinski 1971-1978 yılları arasında ulusal müzenin bir bölümünü bu iş için tahsis ettirmeyi başarmıştır. Varşova Belediyesi Kültür Departmanı yöneticisi Jan Krzyzanovski, Lipinski’nin bu özverili çalışmasını çok anlamlı bularak, kendi yönetimindeki Tarih Müzesi’nin bir bölümünü karikatüre ayırabileceğini söylemiş. Çok hızlı bir gelişme gösteren Karikatür Müzesi bir süre sonra kendisine ayrılan bu bölüme sığmaz olmuş. 1978 yılında Varşova Karikatür Müzesi bağımsız bir müze haline getirilerek ülkenin en genç ve en küçük  müzesi olmuştur. Tarihi değeri olan kitaplar, fotoğraflar, orijinal karikatürler toplanmaya devam ederken müze birkaç tane de bina değiştirerek sonunda 13. yüzyılda yapılmış ve sonraları restore edilmiş büyük bir binada 1983 yılında gerçek kimliğine kavuşmuştur.

Müzede birçok kişisel sergi açılmış, Çek, Avusturya, İngiltere ve Sovyetlerden sanatçılar davet edilmiştir.

Müze çalışmaları arasında her yıl düzenli olarak yapılan uluslararası bir karikatür yarışması vardır. “Dünya Gülüyor” başlığı ile düzenlenen bu yarışmaya 30 dan fazla ülkenin çizerleri karikatür göndermektedir.

Müzede yayın çalışmaları da yapılmaktadır. Bu güne kadar yarışma kataloglarının dışında 20 sanatçının eseri kitap haline getirilmiştir.

Müzede karikatür tartışmaları yapılırken, meşrubat ve çay içilebilecek dinlenme salonunda her gün karikatürseverler biraraya gelebilmekte, bu güzel ortamda sanatlarını geliştirebilmektedirler.

Müzede 10 000 karikatür, 1 600 den fazla kitap ve heykel bulunmaktadır. Müzedeki eserlerin büyük çoğunluğunu, sanatçı ailelerin bağışları, Polonya ve dünya müzelerinin hediyeleri oluşturmaktadır.

Bu müzede, Türkiye’den Semih Balcıoğlu, Erdoğan Başol, Ferruh Doğan, Tan Oral, Atila Özer ve Turhan Selçuk’un karikatürleri bulunmaktadır. Müzedeki en eski eser 1770 tarihli Chodowiecki (1726-1801) nin bir karikatürüdür. Müzedeki en küçük eser ise 3.2x2 cm boyutunda Jan Piort Norbin (1745-1830)in eski bir Polonya asilini konu alan çalışmasıdır. “Norbin, modern Polonya karikatürünün babası sayılmaktadır” (3)

Müzenin en değerli eserleri kuşkusuz II. Dünya Savaşı’ndan kalma Nazi Kamplarına ait çizimler ve direniş hareketiyle ilgili belgelerdir.

Çağdaş sanatçıların eserleri de gün geçtikçe çoğalmaktadır.

 

 BANTKARİKATÜR SANAT MERKEZİ (Belçika)

Dünyaca tanınmış pek çok bantkarikatür ya da  çizgiöykü kahramanı Belçikalıdır. Ten Ten, Red Kid, Baule ve Bill, Marsupilami, Blake ve Martimer bunlardan bazıları... Bunlar ve benzerlerinin yaşatılması amacıyla Brüksel’de Belçika Bantkarikatür Sanat Merkezi kurulmuştur.

Sanat merkezi olarak düşünülen bina, 1903 yılında, mimar Victor Horta tarafından tekstil mağazası olarak yapılmış, bu görevini tamamladıktan sonra, 1989 da müzeye dönüştürülmüştür. Bina Brüksel’in en işlek turizm merkezinde bulunmaktadır.

Bantkarikatür  Sanat Merkezi adıyla bilinen bu sanat müzesi, başlangıçtan günümüze kadar, bantkarikatür alanında Belçika’da hayata geçirilen gelişmeleri biraraya getirmektedir. Doğaldır ki toplanan bu belgeler halkın yararına sunulacaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için o büyük ve tarihi bina gayet güzel bir şekilde düzenlenmiş, geniş sergi alanları,kitaplıklar, okuma salonları, lokanta, pastane ve satış yerleri günün her saatinde faaliyet içindedir.

Belçika Bantkarikatür Sanat Merkezi’ndeki kütüphane iki bölümden oluşturulmuştur. Okuma odası olarak düzenlenen birinci bölümde yakın tarihli karikatür ve bantlar bulunmaktadır. Sergi düzenindeki bu eserler; fransız ve felemenk dillerinde 3 000 albüm, yirmi değişik dilde 1 000 albümden oluşmaktadır. Ayrıca , periyodik karikatür ve çizgiroman dergilerinden birçoğu burada bulunabilmektedir. İkinci bölüm olarak düzenlenen çalışma ve araştırma kütüphanesinde ise 16 000 albüm bulunmaktadır. Karikatür sanatı üzerine yaklaşık 1 200 kitap, 100 e yakın halen yayınlanmakta olan periyodik dergi  ya da magazinler bu bölümdedir. Bilgisayar teknolojisinden de yararlanılan bu müzede araştırmacılar için  otuzbin magazin, yedibin kitap ya da makale kimliğini belirten bilgiler bilgisayar belleklerinde arşivlenmiştir.

Müzenin bir başka bölümünde zaman zaman değiştirilerek sergilenmek üzere 4 000 adet özgün çizim kolleksiyonu vardır. Bu müzede  yılda dört kez olmak üzere bir süreli yayın yapılmakta, aralıklarla özgün sergiler de düzenlenmektedir.

Merkezden verilen bilgilere göre, bu müzeyi yılda ortalama 150 000 kişi ziyaret etmektedir.

 

OMIYA KARİKATÜR SANATI MÜZESİ (Japonya)

Rakuten Kitazawa (1876-1955) Japonya’nın en tanınmış karika-türcülerinden biridir. Omiya kentinde doğmuş, karikatür sanatına gönül vermiş, ömrünü bu alanda çalışarak tamamlamıştır. 1905 yılında “Tokyo Puck” dergisini çıkardığında japon sanatseverleri basında renkli karikatürle tanışmamıştı. Kitazava ilk renkli karikatür dergisini çıkararak japonların ilgisini bu sanata doğru yoğunlaştırmıştır. Evrensel mesajlar taşıyan karikatürlerinin yanısıra japon kültürünü yaşatma çabası da onu Japonya’nın en ünlü karikatüristleri arasına sokmuştur. Film yıldızları kadar  tanınıp sevilmiştir. Rakuten Kitazawa karikatür kültürünü tanıtma ve yaygınlaştırma konusunda da çok çaba sarfetmiş birisidir.

Böyle bir sanatçının anısını sürekli yaşatabilmek için, Rakuten’in dul karısı Omiya’daki malikanesini belediyeye bağışlayarak, bir müze yapılmasını sağlamıştır. 1966 yılında açılışı yapılan bu müzede Kitazawa’nın tüm eserleri (yaklaşık 5 000 adet) yeralmaktadır. İki bölüm halinde düzenlenen müzenin, bir bölümü Rakuten’e ayrılırken ikinci bölümde de diğer sanatçıların eserlerinden oluşan 1 000 adetlik bir kolleksiyon bulunmaktadır. Müzenin kütüphanesinde ise 4 000 kadar kitap vardır. 

Giriş için ücret alınmayan bu müzede yılda ortalama 5-6 sergi açılmakta, bu etkinlikleri  izlemek için yaklaşık 13 000 kişi ziyaret etmektedir.

 

ULUSLARARASI KARİKATÜR SANATI MÜZESİ  (A. B. D.)

Uluslararası Karikatür Müzesi; kendini yirmibirinci yüzyıla damgasını vuracak önemli bir müze olarak tanımlamaktadır. Ana sloganları eğlence ve eğitimdir.

Müze 1974 yılında küçük bir kolleksiyonla başlamış, yavaş yavaş büyümüştür. Müzede çizgi sanatının her türünün başyapıtları bulunmaktadır. Karikatürler, kitap ve dergiler için yapılmış çizimler, spor karikatürleri, reklam karikatürleri, kartpostallar, çizgi öyküler, çizgi romanlar, bilgisayar destekli çizimler, animasyonlar...

Müze; New York Metropolitan’da ünlü çizer Mort Walker (“Beetle Bailey” adlı çizgi kahramanın yaratıcısı) tarafından kurulmuştur. Bugün tüm dünyadan toplanan 150 000 çizim 1000 saatlik animasyon ve 10 000 kitaba sahip olan müze hızla zenginleşmeye devam etmektedir.

Müzenin eğitim biriminde sınıflar, video ve bilgisayar laboratuvarları,  kütüphane ve arşivler bulunmaktadır. Bu birimde her yaştan kişilere çeşitli kurslar ve eğitim faaliyetleri düzenlenmektedir.

Eğitim faaliyetlerinden yararlanan ziyaretçilerin dışındaki diğer insanlar için sürekli sergi bulunan bir  salonu ve değişen sergilerin açıldığı galeriler  bulunmaktadır. Ayrıca 250 kişilik bir de tiyatro salonu vardır. Müzeyi gezen ziyaretçiler çizgi sanatının efsaneleri ile tanışmaktadırlar. Miki Fare, Flash Gordon, Batman, Çilgın Kedi, Dumbo, Prens Valiant, Taş Devri, Kaptan Marvel, Beetle Baliey, Kedi Felix, Süperman, Ten Ten, Temel Reis, Garfield ve benzerleri...

Uluslararası Karikatür Müzesi’nden araştırmacılar da yararlanabilmektedir. Geniş bir kitap kolleksiyonu yanı sıra The New Yorker, Punch, Mad ve benzerleri gibi pek çok süreli yayın kolleksiyonu ve mizah dergilerini ziyaretçiler inceleyebilmektedirler.

New York Politik Karikatürcüler Derneği Başkanı ve “International Museum of Cartoon Art’ın da Yabancı Karikatür İşleri Sorumlusu olan Jerry Robinson İstanbul’da gazetecilerle yaptığı konuşmada müze ile ilgili bilgiler vermiştir.

“70’li yılların başında, New York’ta ünlü The Graham Fine Art Gallery’de ilk defa  karikatür sergisi düzenlendi. Bu serginin önemi, karikatürün güzel sanat dallarından biri olmasının kabul edilmeye başlanmasıydı. Bu serginin arkasından J. Kennedy Merkezi’nde de önemli bir karikatür sergisi açılınca, halkın ve sanatçıların karikatür sanatına bakış açıları değişti.

Konu ile ilgili yazılar yayınlandı. Kataloglar basıldı, broşürler dağıtıldı. Sanatseverler orijinal karikatürler satın almaya başladılar. Bu gelişmelerin ardından, Amerikan sanatçı toplulukları, Rio, Viyana, Roma, Kahire vb. merkezlerde kapsamlı karikatür sergileri açtılar.

O zamana kadar New York’a 30 km. uzaklıkta bir Karikatür Sanat Müzesi vardı. Ama uluslararası düşünmeye başladıklarında bu kale gibi güzel yer ufak kalıyordu. Uluslararası müze için, büyük ve uluslararası nitelikte bir yer aramaya başladılar. Gazetelere ilanlar verdiler. İlanları okuyan eyalet ilgilileri kültür etkinliklerini ve turizm gelirlerini artırmak düşüncesiyle karikatüristleri eyaletlerine davet etmeye başladılar.

Şimdi Florida’da kurulan müzede, tiyatro ve 30 sergi salonu, kütüphane, araştırma merkezi, arşiv, kahveler ve dükkanlar bulunuyor. Müze Walt Disney Eğlence Merkezi’ne de yakın olduğundan ziyaretçisi fazla oluyor. Müzeyi ziyaret edenler orada, ulusal ve uluslararası karikatür sergileri, ustaların daimi sergileri, çizgi film gösterileri, kitaplar, dergiler, ünlü tek adam gösterileri ve ünlü sanatçıların çalışma gösterilerini izleyebiliyorlar” (4).

Jerry Robinson, müzede Türk sanatçılarının eserlerinin olmamasını uluslararası iletişimsizliğe bağlayarak en kısa zamanda bu eksikliğin giderileceğini belirtmiştir.

 

KARİKATÜR SANATI MÜZESİ (A. B. D.)

Karikatür, bantkarikatür ve çizgiöykü yapıtlarının orijinallerinin toplanması, korunması, incelenmesi, sergilenmesi ve araştırmacıların hizmetine sunulması amacıyla San Francisco kentinde açılmış olan Karikatür Sanatı Müzesi, batı yakasının tek karikatür müzesidir.

Müze, bu sanata meraklı küçük bir grup tarafından 1984 yılının sonlarına doğru kurulmuştur. Önceleri sergi ve diğer etkinlikler yerel müzelerde ve kamuya ait binalarda yürütülürken, 1987 yılında tanınmış çizer Charles Schulz ve diğer kurucuların gayretleriyle tarihi bir bina olan “Print Centre Building”de güzel bir mekana kavuşmuştur. O günden bu yana elliden fazla sergi açılmış ve yirmi kitap yayınlanmıştır.

Yaklaşık olarak 11 000 parçadan oluşan bir kolleksiyonu vardır. Bu kolleksiyon içinde 3 000 kitap, dergi, gazete, film, video bant, heykel ve diğer orijinaller bulunmaktadır. Eski orijinal eserlerin geçmişi 1730 lu yıllara kadar uzanmaktadır.

Karikatür Sanatı Müzesi, toplam 6 000 metrekare kapalı alana sahip bir binadan oluşmaktadır. Bu binada; iki ana sergi salonu, bilgisayar odası, sınıflar, kütüphane, yönetim odası ve mutfak bulunmaktadır. Yılda ortalama 3-7 arasında değişen sergi ile değişmeyen tarihçe sergisi temel etkinliklerin başında gelmektedir. Müzede ayrıca konferanslar, seminerler, kurslar ve yarışmalar düzenlenmektedir. Araştırmacılar ve diğer ziyaretçiler kütüphaneden yararlandırılmakta, müze çıkışında kitap, tişört, poster, kartpostal ve hediyelik eşya satışı da yapılmaktadır.

Müze girişinde yetişkinlerden 3.5 $, öğrencilerden 2.5 $, çocuklardan ise 1.5 $ ücret alınmaktadır. Müze işleri; 4 kadrolu ve 25 gönüllü eleman tarafından yürütülmektedir.

 

ULUSAL ÇİZGİROMAN MERKEZİ (Fransa)

Fransa’nın Angouleme kentinde 1991 yılının Ocak ayında açılan bu merkez, her yıl yaklaşık 40 000 ziyaretçinin uğradığı bir yerdir. Fransa’da bu merkez; Çizgiroman Müzesi olarak ta anılmaktadır.

Merkezin kütüphanesinde 500 kitap, 10 000 albüm, pek çok dergi, Fransa, Belçika ve A.B.D. sanatçılarına ait 4 000 orijinal çizgiroman sayfası bulunmaktadır. Bu sayfalar zaman zaman sergilenmekte veya araştırmacıların görüşlerine açılmaktadır. Merkez tarafından “9. Sanat” adlı bir süreli yayın çıkarılmakta, yarışmalar düzenlenmekte, sergiler açılmakta, çizgiroman ve karikatür kursları verilmektedir.

Giriş ücreti olarak yetişkinlerden 30 Frank, grup olursa 10 Frank, öğrencilerden ise 20 Frank alınmaktadır.

 

TOLENTİNO KARİKATÜR MÜZESİ (İtalya)

Tolentino; İtalya’nın ortasında yeralan 18 000 nüfuslu küçük bir kasabadır. Bu kasabada el sanatları ve turizm çok gelişmiştir. Çok canlı ve neşeli Tolentino halkının övünç duyduğu bir başka özellik de Karikatür Müzesi’dir. Karikatürün ana yurdu olan İtalya’da dünyanın  eski karikatür müzelerinden biri olan Tolentino Karikatür Müzesi (Museo Internazionale Della Caricatura) vardır. 1970 yılında  Luici Mari tarafından  şehir merkezindeki tarihi Sangallo sarayında kurulmuştur. Bu müzede 1961 yılından bu yana yapılan karikatür bienallerinden toplanan karikatürler bulunmaktadır. Müzenin sergi salonları, kitaplığı, film arşivi vadır. Arşivinde son derece önemli 3 000 parça özel olarak toplanmış karikatür  ve mizahi heykel kolleksiyonları vardır.

Türk karikatür sanatçısı Nehar Tüblek 1965 yılında yapılan üçüncü bienalde birincilik ödülü kazanmıştır(5). Semih Balcıoğlu, Erdoğan Başol, Yalçın Çetin ve Ferruh Doğan’ın karikatürleri de müzede bulunmaktadır. Ayrıca pek çok Türk sanatçısı değişik yıllarda Tolentino bienaline katılmış, eserleri müzede sergilenmiştir.

 

DİĞER MÜZELER

Japonya’nın Hokkaido kentinde 1993 yılında kurulan Kamiyubetsu Karikatür ve Çizgi Roman Müzesi; Kamiyubetsu Kültür Merkezi’nin bir bölümü olarak çalışmaktadır. Bu müzenin arşivinde beş yıldan beri düzenlenmekte olan Okhotsk Uluslararası Karikatür Yarışması’nda ödül alan orijnal karikatürler bulunmaktadır.

Bunlardan başka Orlando Florida’da Ivey’in müzesi (1967), 30 yıllık geçmişi bulunan National Gallery Karikatür Müzesi’ni  sayabiliriz.

Küba’daki San Antonio Mizah Müzesi, İngiltere’deki Ulusal Karikatür Sanatı Müzesi (Britain’s National Museum of Cartoon Art),  Hollanda’daki (Eindhoven) Tom Smit’in Evi, Almanya’daki Greiz Müzesi, Yunanistan’daki Karikatür Müzesi, Meksika’daki Karikatür Sanat Müzesi ve Fransa’da Marsilya Belediye Kütüphanesi Mizah Departmanı, ayrıca  Belçika’da bulunan Louvain Üniversitesi, A.B.D.’de bulunan Ohio State, Michigan State, Bowling Green State  üniversite kütüphaneleri mizah ve karikatür sanatına ilişkin bölümleriyle  birer müze görevi yapmaktadırlar.

 

İSTANBUL BELEDİYESİ KARİKATÜR VE MİZAH MÜZESİ (Türkiye)                                                       

Bugün, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Karikatür ve Mizah Müzesi adıyla yerli ve yabancıların görüşlerine sunulan bu müze, aslında Türk karikatür sanatçılarının örgütlendiği Karikatürcüler Derneği’nin bir eseridir.

Karikatürcüler Derneği’nin kurucularından biri olan Ferit Öngören, karikatür müzesi için “ ilk yer olarak Gülhane Parkı’nda bir köşe seçilmişti” diyor. “1974 yılında buraya temel atıldı. İstanbul halkının geleneksel dinlenme ve gezi yeri olan Gülhane Parkı’nda yaşayan ve yaşanan bir müze tasarlamıştık. Mevzuat engeli çıkınca, müze Tepebaşı’nda yapıldı ve 2 Temmuz 1975 çarşamba günü açıldı.”(6).

Karikatürcüler Derneği 1969 yılında kurulduğunda, önde gelen amaçlarından birisi İstanbul’da bir karikatür müzesi gerçekleştirmekti. Bu amaca ulaştığında dernek henüz beş yaşındaydı ve o güne kadar yaptığı etkinliklerden toplanan karikatürler, derneğe bağışlanan belge, kitap, dergi ve çeşitli kolleksiyonlar müzenin ilk eserlerini oluşturuyordu. Bu eserler Ahmet İsvan’ın başkanlığını yürüttüğü İstanbul Belediyesi tarafından yapılan Tepebaşı’ndaki tek katlı prefabrik bir binada ilk kez sergilendiğinde tüm karikatür sanatçıları ve mizahseverler çok mutlu oldular.

Tümüyle Karikatürcüler Derneği tarafından yönetilen bu müzede bir taraftan etkinlikler sürdürülürken, bir taraftan da Türk karikatür tarihinin önemli belgeleri arşivlere alınmaktaydı. Ancak 12 Eylül 1980 tarihli o bilinen darbe ile müzenin kapısına kilit vuruldu.  

Aradan bir süre geçince Tepebaşı’nda yeni imar düzenlemeleri yapıldı ve bu prefabrik bina da yıkıldı. Karikatür Müzesinin tüm eşyası, önemli belgeleri ve kolleksiyonları oradan oraya sürüklendi durdu.

Karikatürcüler Derneği yöneticileri ve sanatçılar kapanan müzenin yeniden açılması için yoğun çalışmalar yaptılar. Dönemin Belediye Başkanı Bedrettin Dalan’la sayısız görüşmeler sonunda 27 Şubat 1989 tarihinde müze, Gazanferağa Külliyesi’nde ikinci kez yaşama döndürüldü.

Şu anda faaliyetlerini sürdüren müze, Atatürk Bulvarı üzerinde, Bozdoğan Kemeri bitişiğindeki Gazanferağa Külliyesi’nde bulunmaktadır. Gazanferağa Külliyesi; medrese, türbe ve sebilden oluşacak şekilde 16. yy. sonlarında Mimar Davut Ağa tarafından yapılan değerli bir yapıdır. Darüssaade Ağalarından Gazanferağa tarafından yaptırılmıştır. 1945 yılından  sonra Belediye Müzesi olarak kullanılmış, 1988 yılında bu müzenin Yıldız Sarayı’na taşınmasıyla boşaltılmıştı.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Karikatür ve Mizah Müzesi, gerek ülkemizin gerekse İstanbul’un önemli simgelerinden biridir.

Karikatürcüler Derneği ile İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin birlikte sürdürdükleri müze çalışmalarında, müzede gerçekleştirilen tüm kültür ve sanat etkinlikleri Karikatürcüler Derneği tarafından planlanıp uygulanmakta, mekanın bakımı, korunması, giderlerin karşılanması Belediyenin sorumluluğunda bulunmaktadır.

Müzenin işleri; Karikatürcüler Derneği’nin önerdiği, Müze Sorumlusu, Kütüphane ve Arşiv Görevlisi ile özgün baskı uzmanının yanı sıra belediye elemanı bir bekçi, bir temizlik işçisi ve gece bekçileri ile yürütülmektedir.

Müzede değişken sergilerin açıldığı bir salon, Türk karikatürünün 1860 - 1960 dönemini belgeleyen sürekli serginin bulunduğu bir başka salon,  mizah kitaplığı ve arşiv bölümleri yeralmaktadır. Ayrıca bir  özgün baskı atölyesi, bir de çizgifilm atölyesi bulunmaktadır. Bu atölyelerde  uzmanlar gözetiminde, dileyen herkes ücretsiz olarak özgün baskı,  çizgifilm ve karikatür çalışmalarına katılabilmekte, çeşitli  teknikleri öğrenebilmektedir.

Mizah kitaplığında 900 adet kitap, albüm ve süreli yayın kolleksiyonu bulunmaktadır. Bu kitaplık mekanında; söyleşi, panel, oda müziği konserleri gibi etkinlikler de yapılmaktadır.

Arşivde 1500 ü yabancı olmak üzere yaklaşık 8 000 adet orijinal karikatür vardır. Arşivdeki bu eserler bir sınıflama ile dosyalanmıştır.

“Çok Özel Dosyalar” adı verilen kolleksiyonda ölmüş ustaların eserleri bulunmaktadır. Bu ustalar; Altan Erbulak, Burhan Solukçu, Cemal Nadir Güler,Erdoğan Özer, Hulki Onaran, Mustafa Uykusuz, Nihat Bali, Nurettin Atalay, Orhan Ural, Osman Filiz, Ramiz Gökçe, Ratip Tahir Burak, Sedat Nuri İleri, Şadi Dinççağ, Yalçın Çetin , Nehar Tüblek ve Ali Ulvi Ersoy dosyalarıdır.

“ Özel Dosyalar” kolleksiyonunda, yaşayan 110  Türk karikatür sanatçısının karikatürleri bulunmaktadır.

Ayrıca Karikatürcüler Derneği tarafından, başta Uluslararası Nasrettin Hoca Karikatür Yarışması olmak üzere düzenlenen yarışma ve sergilerin kolleksiyonları “Sergiler” başlığı ile ayrı ayrı 51 kolleksiyon şeklinde arşivlenmiştir.

Bunlardan başka, 1500 adet yabancı ülke çizerinin eserleri de ülkelere göre sınıflandırılarak arşivde bulunmaktadır. Arşivdeki bu eserler araştırmacılara gösterilebildiği gibi, zaman zaman sergiler şeklinde müze ziyaretçilerine de sunulmaktadır.

Ücretsiz olarak yararlanılan müzeyi yılda ortalama 15 000 kişi ziyaret  etmektedir.

 

SONUÇ

Karikatür müzeleri de diğer müzeler gibi geçmişi yansıtma ve günümüz ile karşılaştırma yapma olanağı sağlamaktadır. Bu karşılaştırma, sadece karikatür sanatının gelişimine ışık tutma değil, dünyada yaşanan sosyal olayların tarihçesini ortaya koyma açısından da ayrı bir önem taşımaktadır. Üstelik tarihi yansıtırken asık suratlı, ideolojik ve resmi kayıtlara uygun bir yaklaşımla değil, tam tersine özgür ve güler yüzlü bir bakışla yaklaşmaktadır. Fransa’da bazı araştırmacılar, karikatürlerden yola çıkarak ülkenin sosyal yaşamı üzerine birçok eser ortaya koymuşlardır.

Yukarıdaki açıklamalarda görülmektedir ki her müzenin oluşumunda kişisel gayretler ön plandadır. Müzelerin sorunları vardır. Kolleksiyonların genişletilmesi için parasal sıkıntılar yaşanmaktadır. Bunlar doğal karşılanmalıdır.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Karikatür ve Mizah Müzesi’nin de sorunlarının olması kaçınılmazdır. Önemli olan bu sorunların giderilmesi için çaba sarfedilmesidir.  Müze kütüphanesindeki kitapların ve kolleksiyonların sayısının diğer ülkelere nazaran az olmasının nedenleri araştırılmalıdır. Dünyanın birçok müzesinde bağışlar önemli bir yer tutmaktadır. Ülkemizde de karikatürle ilgilenen hemen her kişide müzeye bağışlanacak en az bir eser vardır. Çeşitli kampanyalarla ya da özendirici bazı tedbirlerle bunlar müzeye kazandırılmalıdır.

Geniş kapsamlı bir müze kataloğu hazırlanmalıdır. Çeşitli dillerde müzeyi tanıtıcı broşürler bastırılarak, turizm bürolarına, otellere ve hava alanlarına bırakılmalıdır. Turizm şirketleriyle ilişkiler kurulmalı, İstanbul’a gelen turist gruplarının gezi  programlarına karikatür müzesinin de alınması sağlanmalıdır.

Müzeye giriş ücretli olmalı, müzede karikatür, afiş, heykel, kartpostal, kitap, tişört vb. hediyelik eşya satışı yapılabilmelidir.

İstanbul’daki eğitim kurumlarıyla ilişkiler kurup, öğrencilerin gruplar halinde müzeye gelmeleri sağlanabilmelidir.

Diğer ülkelerdeki müzelerle ilişkiye geçilerek, onların deneyimlerinden yararlanılmalı, sergi değiştirme olanakları aranmalıdır. Yine bu müzelerle yayın ve kitap alışverişi yapılarak kitap kolleksiyonunun zenginleştirilmesi sağlanmalıdır 

İstanbul Karikatür ve Mizah Müzesi’nin içindeki eserler ve çok değerli binasına rağmen olağanüstü ilgi gördüğü söylenemez. Bu ülkemizdeki diğer müzeler için de geçerlidir. Bu gerekçe onların kapatılmasını gerektirmez. Müzeler eserleri koruduğu ve gelecek kuşaklar adına onları yokolmaktan kurtardığı için önemlidir, gereklidir.

Hangi tür müze olursa olsun bir gün birilerinin mutlaka ilgisini çekecektir.

17 Aralık 2004 tarihinde açılan Türkiye’deki ikinci karikatür müzesi; Anadolu Üniversitesi Eğitim Karikatürleri Müzesi’dir. Bu konudaki bilgiler http://www.krk.anadolu.edu.tr/karw/muze adresinde bulunmaktadır.

 

KAYNAKÇA

(1) Türk Ansiklopedisi, Cilt XXV, Milli Eğitim Basımevi,Ankara;1977.

(2) ÖNDER, Mehmet. Türkiye Müzeleri, Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara;1992.

(3) Januszewski, Zygmunt. “Warsaw Cartoon Museum”, Witty World, Cartoon Magazine, ABD;1988.

(4) Gülen, Ergin. ABD Karikatür Müzesi yöneticisi Jerry Robinson İstanbul’daydı. Yeni Yüzyıl gazetesi, istanbul; 17 Temmuz 1996.

(5) 30 Anni Di Umorismo Nell’Arte, Tolentino 1961-1990; İtalya.

(6) Öngören, Ferit. Cumhuriyet Dönemi Türk Mizah ve Hicvi, İş Bankası Yayını, Ankara; 1983

(7) İstanbul Büyükşehir Belediyesi Karikatür ve Mizah Müzesi ile ilgili bilgilerin büyük bölümü, Müze Sorumlusu Erdoğan Bozok’tan sağlanmıştır.

 

 Prof. Atila ÖZER